خلاصه مبحث 20 مقررات ملی + نکات مهم کلیدی مبحث بیستم

به طور خلاصه مبحث 20 مقررات ملّی ساختمان با عنوان “علائم و تابلوها”، یکی از مهم‌ترین مباحث با تمرکز بر ایمنی، راهنمایی و سلامت در ساختمان‌ها و فضاهای عمومی است. هدف کلی مبحث بیستم به طور خلاصه، تعیین ضوابط و استانداردهای یکپارچه برای طراحی، نصب، جانمایی، و نگهداری انواع علائم و تابلوها است تا افراد بتوانند در شرایط عادی و به‌ویژه در شرایط اضطراری (مانند آتش‌سوزی یا زلزله) به درستی هدایت شوند و از خطرات آگاه گردند. در ادامه خلاصه مبحث 20 مقررات ملی + نکات کلیدی و علائم مهم مبحث بیستم آورده شده است.

خلاصه مبحث 20 مقررات ملی ساختمان + کلمات کلیدی

مبحث ۲۰ را می‌توان در سه بخش اصلی خلاصه کرد:

۱. انواع علائم و کاربری‌ها به طور خلاصه در مبحث 20

به طور خلاصه بندی مبحث 20 انواع علائم مورد نیاز در ساختمان را مشخص می‌کند:

علائم ایمنی (Safety Signs): برای نشان دادن مسیرهای خروج اضطراری، محل تجهیزات اطفاء حریق (کپسول، شیلنگ)، هشدار خطر (مانند مواد شیمیایی یا ولتاژ بالا)، و الزامات (مانند استفاده از تجهیزات حفاظتی).
علائم راهنمایی و اطلاعاتی (Informational Signs): برای هدایت افراد (مانند تابلوهای شماره طبقات، نام واحدها، سرویس‌های بهداشتی، آسانسور).
تابلوها و نقشه‌های واکنش اضطراری: نقشه‌های تخلیه خروج که محل فعلی فرد، مسیرهای خروج، و نقاط تجمع ایمن را نشان می‌دهند.

۲. خلاصه مبحث 20 بخش استانداردهای طراحی و ساخت

برای اینکه علائم، پیام خود را به درستی و به سرعت منتقل کنند، باید از استانداردهای زیر پیروی کنند:

نوع علامت	شکل هندسی	رنگ زمینه	رنگ نشانه تصویری	هدف
ممنوعیت	دایره با نوار مورب	سفید	سیاه (نوار و حاشیه قرمز)	انجام ندادن کاری
هشداردهنده	مثلث متساوی‌الاضلاع	زرد	سیاه	آگاهی از خطر احتمالی
الزامی	دایره	آبی	سفید	انجام یک عمل خاص
ایمنی (امداد و نجات)	مربع یا مستطیل	سبز	سفید	نشان دادن مسیر خروج یا تجهیزات امدادی
تجهیزات آتش‌نشانی	مربع یا مستطیل	قرمز	سفید	نشان دادن محل تجهیزات اطفاء حریق

خوانایی و اندازه: اندازه علائم باید متناسب با فاصله دید و سرعت حرکت افراد در آن فضا باشد.
علائم نوری و شب‌نما: الزام استفاده از علائم نوری (Lighted) یا شب‌نما/فسفری (Photoluminescent) در مسیرهای خروج اضطراری برای دید در شرایط دودگرفتگی یا قطع برق.
مقاومت: علائم باید در برابر عوامل محیطی، ضربه، و حریق مقاوم باشند.

۳. خلاصه مبحث بیستم بخش ضوابط نصب و جانمایی

ارتفاع نصب: علائم باید در ارتفاعی نصب شوند که به‌راحتی برای همه افراد، از جمله افراد معلول، قابل رؤیت باشند (معمولاً بین ۱۴۰ تا ۱۷۰ سانتی‌متر از سطح زمین).
مسیر خروج اضطراری: علائم خروج باید به صورت پیوسته، قابل رؤیت، و بدون مانع در کل مسیر خروج تا نقطه امن نصب شوند.
علائم مکمل در تراز کف: در فضاهایی با احتمال دودگرفتگی، علائم راهنمای خروج مکمل باید در ارتفاع پایین‌تر (نزدیک به کف) نصب شوند تا هنگام حرکت نیم‌خیز قابل مشاهده باشند.
علائم تأسیسات: تعیین ضوابط برای برچسب‌گذاری و علامت‌گذاری لوله‌های انتقال سیالات (بر اساس رنگ استاندارد) و تجهیزات الکتریکی.

به طور خلاصه مبحث 20 مقررات ملی ساختمان، با یکپارچه‌سازی زبان بصری در ساختمان‌ها، به طور مستقیم به ارتقای مدیریت بحران و افزایش سرعت تخلیه ایمن افراد در زمان وقوع حوادث کمک می‌کند.

مطلب مرتبط: خلاصه مبحث سوم

خلاصه مبحث 20 بخش علائم ها

علائم و تابلوهای بازدارنده

علائم و تابلوهای هشداردهنده

علائم و تابلوهای الزام‌کننده

خلاصه مبحث بیستم بخش علائم و تابلوهای خروج اضطراری و کمک های اوليه

خلاصه مبحث بیستم بخش علائم و تابلوهای آتش نشانی

خلاصه مبحث بیستم بخش علائم مربوط به افراد ناتوان جسمی – حرکتی

مطلب مرتبط: خلاصه مبحث 21 مقررات ملی

خلاصه مبحث 20 بخش علائم ایمنی با حرکت دست

حركت يا جابجایی بازوها و يا دست‌ها، دارای مفهوم خاصی در رساندن پيام به شخص در حال انجام كار خطرناک است. حركات دست مورد استفاده باید طبق علائم ارائه شده باشد.

پیام	شرح	نمایش
شروع فرمان	دو بازو كاملاً باز (180 درجه) و كف دست‌ها رو به جلو باشد.
توقف (پايان حركت، قطع)	بازوی راست به طرف بالا طوری كه كف دست‌ها رو به جلو باشد.
پايان كل عمليات	دو دست در حوالی سينه چفت شوند.
بالا بردن	بازوی راست به طرف بالا طوری كه كف دست رو به جلو دارای حركت دايره‌ای آهسته باشد.
پائين آوردن	بازوی دست راست به طرف پائين با كف دست رو به داخل و دارای حركت دايره‌ای آهسته باشد.
فاصله عمودی	فاصله بين دو دست بيانگر حدود فاصله باشد.
حركت به جلو	دست‌ها خم شده و كف دست‌ها رو به بالا و ساعدها حركت آهسته به سمت بدن دارند.
حركت به عقب	دست‌ها خم شده و كف دست‌ها رو به پائين و ساعدها حركت آهسته برخلاف سمت بدن دارند.
راست	دست راست به صورت كشيده باز شده، كف دست به سمت پائين و بازو حركت محدودی به سمت راست دارد.
چپ	دست چپ به صورت كشيده باز شده، كف دست به سمت پائين و بازو حركت محدودی به سمت چپ دارد.
فاصله افقی	دست‌ها فاصله تقريبی را نشان می‌دهد.
توقف اضطراری	دست‌ها با كف دست به جلو به سمت بالا

20 نکته کلیدی و مهم مبحث ۲۰ (ویژه آزمون)

۱. نکات مهم مبحث 20 بخش هدف و دامنه کاربرد

هدف اصلی: ایمنی، راهنمایی و سلامت در ساختمان‌ها و فضاهای عمومی در شرایط عادی و اضطراری.

دامنه کاربرد: الزامی برای کلیه ساختمان‌ها و محوطه‌ها به جز اماکن نظامی و امنیتی خاص.

۲. نکات مهم مبحث 20 بخش طبقه‌بندی علائم و شکل هندسی (Shape)

ممنوعیت: دایره با حاشیه و نوار مورب قرمز رنگ.

الزامی: دایره آبی با نشانه تصویری سفید.

هشداردهنده (خطر): مثلث متساوی‌الاضلاع زرد با حاشیه سیاه.

ایمنی (امداد و نجات): مربع یا مستطیل سبز با نشانه تصویری سفید.

تجهیزات آتش‌نشانی: مربع یا مستطیل قرمز با نشانه تصویری سفید.

اطلاعاتی و راهنمایی: مربع یا مستطیل (بدون رنگ زمینه و حاشیه خاص ایمنی).

مطلب مرتبط: خلاصه مبحث 19 مقررات ملی

۳. نکات مهم مبحث 20 بخش علائم راهنمای خروج و اضطراری

قابلیت دید: علائم راهنمای خروج باید در تمام مسیر خروج، به طور پیوسته و بدون مانع قابل رؤیت باشند.

روشنایی اضطراری: علائم خروج باید در صورت قطع برق، با استفاده از منبع تغذیه پشتیبان یا مواد شب‌نما (فسفرسانس) قابل رؤیت بمانند.

نصب در ارتفاع پایین: در فضاهایی که احتمال دودگرفتگی زیاد است، باید علائم مکمل راهنمای خروج در ارتفاع پایین‌تر (تراز کف یا نزدیک آن) نیز نصب شود.

جهت‌دهی: علامت خروج باید همیشه جهت حرکت به سمت خروجی را نشان دهد (با استفاده از پیکان).

۴. نکات مهم مبحث 20 بخش ضوابط فنی و نصب

ارتفاع استاندارد نصب: علائم باید در ارتفاعی نصب شوند که به‌راحتی برای همه افراد قابل رؤیت باشند (معمولاً ۱.۴ تا ۱.۷ متر از کف).

علائم برای افراد با نیازهای خاص: استفاده از علائم به زبان بریل (Braille) یا حروف برجسته در کنار علائم نوشتاری معمولی (به ویژه در آسانسورها و شماره طبقات).

خوانایی: اندازه نماد و حروف باید متناسب با فاصله دید و سرعت حرکت باشد.

نقشه تخلیه اضطراری: در هر طبقه باید نقشه واکنش اضطراری نصب شود که در آن “موقعیت فعلی شما”، مسیرهای خروج و نقاط تجمع مشخص شده باشند.

۵. علائم لوله‌کشی و تأسیسات (Piping)
شناسایی محتویات لوله‌ها: کلیه لوله‌های تأسیسات (آب، گاز، فاضلاب، آتش‌نشانی) باید با علائم و رنگ‌های استاندارد نشان داده شوند.

جهت جریان: جهت حرکت سیال درون لوله باید با استفاده از پیکان‌های واضح مشخص شود.

رنگ‌بندی لوله‌ها (استاندارد): به عنوان مثال: لوله‌های آتش‌نشانی (سیال آتش‌زا) معمولاً قرمز، لوله‌های آب آشامیدنی سبز یا آبی و لوله‌های فاضلاب خاکستری/سیاه نشان داده می‌شوند. (رنگ دقیق بر اساس استاندارد ملی ایران تعیین می‌شود.)

علائم شیرها و کنترل‌ها: شیرهای کنترل و قطع و وصل جریان باید به طور واضح برچسب‌گذاری شوند تا هدف و وضعیت (باز یا بسته بودن) آن‌ها مشخص باشد.

خلاصه مبحث 20 مقررات ملی فصل پنجم علائم هشداردهنده

فصل پنجم بر روی علائمی تمرکز دارد که هدفشان آگاه کردن افراد از خطرات و شرایط بالقوه خطرناک در محیط است.

۱. هدف اصلی

اخطار و آگاهی‌رسانی: هشدار دادن به افراد در مورد وجود یک خطر خاص، مانع، یا وضعیت غیرایمن در محل.

۲. ضوابط طراحی (شکل و رنگ استاندارد)

نکته کلیدی و مهم‌ترین معیار شناسایی علائم هشداردهنده در مبحث ۲۰ این است:

ویژگی	استاندارد مبحث ۲۰
شکل هندسی	مثلث متساوی‌الاضلاع
رنگ زمینه	زرد
رنگ نشانه تصویری	سیاه
رنگ حاشیه	سیاه

۳. الزامات فنی و نصب

محل نصب: علائم باید در نزدیک‌ترین فاصله ممکن از خطر و به نحوی نصب شوند که فرصت کافی برای واکنش به افراد بدهند.
خوانایی: علائم باید به‌گونه‌ای نصب شوند که همواره بدون مانع قابل رؤیت باشند.
توضیحات تکمیلی: در صورت لزوم، می‌توان برای توضیح بیشتر خطر، یک مستطیل مکمل با زمینه زرد و نوشتار سیاه در زیر علامت اصلی نصب کرد.

۴. مثال‌های مهم علائم هشداردهنده (برای آزمون)

مهم‌ترین علائمی که در این فصل مورد بررسی قرار می‌گیرند، شامل موارد زیر است:

نوع خطر	نشانه تصویری و کاربرد
خطر عمومی	علامت تعجب (!) داخل مثلث (برای هشدارهای کلی و نامشخص).
خطر برق گرفتگی	علامت صاعقه (رعد و برق) داخل مثلث.
خطر مواد سمی	علامت جمجمه و دو استخوان متقاطع (مرگ و مسمومیت).
خطر آتش‌سوزی	علامت شعله (هشدار مواد قابل اشتعال).
خطر مواد رادیواکتیو	علامت سه پره متقارن (خطر تابش رادیواکتیو).
خطر برخورد با مانع	علامت شخص در حال برخورد (هشدار موانع سرراه، سقف کوتاه یا پله).
عملیات ساختمانی	علامت شخص در حال کار (هشدار محوطه کارگاهی و عملیات ساختمانی).

خلاصه مبحث ۲۰ مقررات ملّی ساختمان، در فصل ۶

مبحث ۲۰ مقررات ملّی ساختمان، در فصل ۶ (الزامات علائم بر روی لوله‌های انتقال سیالات)، ضوابط دقیقی را برای رنگ‌بندی لوله‌ها در ساختمان‌ها و کارگاه‌ها تعیین کرده است تا نوع سیال در حال انتقال و خطرات احتمالی آن به سرعت تشخیص داده شود.

ضوابط رنگ‌بندی لوله‌های انتقال سیالات (مبحث ۲۰)

طبق ضوابط مبحث ۲۰، برای نشانه‌گذاری، از رنگ‌های اصلی (رنگ بدنه لوله یا رنگ نوارهای علامت‌گذاری شده روی لوله) استفاده می‌شود.

سیال در حال انتقال	رنگ اصلی (یا رنگ نوار)	کد رنگی و توضیحات مهم
آب (آشامیدنی، سرد، گرم)	سبز	رنگ سبز برای لوله‌های انتقال کلیه آب‌های مجاز، شامل آب سرد و گرم بهداشتی.
آب آتش‌نشانی (اطفاء حریق)	قرمز	رنگ قرمز به طور اختصاصی برای سیستم‌ها و لوله‌های حاوی آب یا دیگر عوامل خاموش‌کننده حریق الزامی است.
گازهای سوختنی (مانند گاز شهری/طبیعی)	زرد	رنگ زرد برای کلیه لوله‌های حاوی گازهای سوختنی (گاز طبیعی، پروپان و…) به دلیل ماهیت خطرناک و قابل انفجار آن‌ها.
هوا (هوای فشرده یا تهویه مطبوع)	آبی روشن	رنگ آبی روشن یا فیروزه‌ای برای هوای فشرده (Pneumatic) یا لوله‌های مربوط به سیستم‌های تهویه.
فاضلاب و پساب	قهوه‌ای	رنگ قهوه‌ای برای فاضلاب، پساب‌ها، و آب‌های آلوده.
مواد شیمیایی (اسیدها، قلیاها، سمی)	نارنجی	رنگ نارنجی به عنوان هشدار برای کلیه سیالات با ماهیت شیمیایی که خطرناک هستند.
بخار و کندانس	نقره‌ای یا خاکستری روشن	رنگ نقره‌ای یا خاکستری برای لوله‌های حاوی بخار (Steam) و برگشت کندانس.
سوخت مایع (نفت، بنزین، گازوئیل)	قهوه‌ای متمایل به زرد	برای سوخت‌های مایع (Fuel Oils) مانند مازوت و گازوئیل.

جمع‌بندی

این مبحث بر این اصل تأکید دارد که علائم ابزاری برای ارتباط بصری فوری هستند. بنابراین، در آزمون‌ها بیشتر بر شکل هندسی، رنگ، محل نصب، و کاربری در شرایط اضطراری تمرکز می‌شود.