مبحثی که در این مطلب به آن پرداخته ایم، آیین نامه های ایمنی در کارگاه های ساختمان و الزامات مسئول ایمنی و ضوابط بکارگیری ایمنی ساختمان و چک لیست ایمنی در کارگاه های ساختمانی است. آیین نامه به کارگیری مسئول ایمنی در کارگاه‌ها با هدف ارتقای سطح ایمنی محیط کار، کاهش حوادث ناشی از کار و سامان‌دهی نحوه به‌کارگیری افراد دارای صلاحیت در حوزه ایمنی تدوین شده است. اجرای صحیح الزامات این آیین نامه می‌تواند در پیشگیری از حوادث، حفاظت از نیروی انسانی و کاهش خسارت‌های ناشی از حوادث کارگاهی مؤثر باشد.
این آیین‌نامه با استناد به مواد ۲۴ و ۲۸ قانون کار جمهوری اسلامی ایران تدوین شده و الزامات آن برای کارگاه‌های مشمول قانون کار مورد توجه قرار می‌گیرد. مطالعه دقیق pdf آیین نامه ایمنی کارگاه های ساختمانی برای تمامی مهندسی ناظر، مهندسین مجری، پیمانکاران و علی الخصوص، مهندس HSE ضروری است.
آیا کارگاه به مسئول ایمنی نیاز دارد؟
یکی از موضوعات مهم در مقررات ایمنی کارگاه‌ها، لزوم به‌کارگیری مسئول ایمنی متناسب با شرایط و تعداد نیروی انسانی کارگاه است. قطعا برای یک پروژه بزرگ با تعداد نیروهای انسانی، فقط یک مهندس ایمنی کفایت نمیکند. در برخی ضوابط، معیارهایی برای تعداد مسئولان ایمنی بر اساس تعداد کارکنان در نظر گرفته شده است؛ بنابراین کارفرما باید با توجه به نوع فعالیت، تعداد کارکنان و الزامات قانونی مربوط، شرایط کارگاه را بررسی کند.
به ازای هر ۲۵ نفر یک مسئول ایمنی
در برخی منابع و مقررات مرتبط با ایمنی کارگاه‌ها، موضوع به‌کارگیری یک مسئول ایمنی به ازای هر ۲۵ نفر نیروی کار مطرح شده است. با این حال، برای استناد حقوقی و اجرایی، باید آخرین نسخه مقررات و دستورالعمل‌های ابلاغی مراجع ذی‌صلاح بررسی شود؛ زیرا ضوابط مربوط به مسئول ایمنی ممکن است در طول زمان اصلاح یا با مقررات جدید جایگزین شده باشند.
تفاوت افسر ایمنی و کارشناس ایمنی در کارگاه
اصطلاحات افسر ایمنی، مسئول ایمنی و کارشناس ایمنی گاهی به جای یکدیگر استفاده می‌شوند، اما از نظر شرح وظایف و الزامات قانونی الزاماً یکسان نیستند. خیلی اوقات “افسر ایمنی” به جای مسئول ایمنی سرچ میشود. اما باید گفت مسئولیت‌ها، حدود اختیارات و شرایط احراز هر عنوان باید بر اساس مقررات مربوط به همان کارگاه و سمت موردنظر تعیین شود.
به همین دلیل، هنگام بررسی شرایط مسئول ایمنی کارگاه، صرفاً عنوان شغلی کافی نیست و باید شرح وظایف، مدرک تحصیلی، سابقه کار و الزامات قانونی مربوط نیز مورد توجه قرار گیرد.
شرایط مسئول ایمنی کارگاه
شرایط مورد نیاز برای فعالیت به‌عنوان مسئول ایمنی، با توجه به نوع کارگاه و مقررات مربوط می‌تواند شامل مواردی مانند موارد زیر باشد:
- داشتن تحصیلات و تخصص مرتبط با حوزه ایمنی
- برخورداری از دانش و تجربه کافی در زمینه ایمنی و بهداشت کار
- آشنایی با قوانین و مقررات حفاظت فنی و ایمنی کار
- توانایی شناسایی خطرات و ارزیابی ریسک‌های موجود در کارگاه
- توانایی ارائه آموزش‌ها و تذکرات ایمنی به کارکنان
- پیگیری رفع شرایط ناایمن و ثبت موارد مهم ایمنی
- همکاری با کارفرما و سایر عوامل مسئول در زمینه پیشگیری از حوادث
در آیین نامه سال ۱۳۹۴، احراز صلاحیت مسئول ایمنی توسط اداره کل تعاون، کار و رفاه اجتماعی استان و از طریق اداره بازرسی کار انجام می‌شد. برای احراز صلاحیت، تحصیلات، آموزش‌های ایمنی و سابقه کاری مرتبط مورد توجه قرار می‌گرفت.
در جدول شرایط، گروه‌هایی مانند موارد زیر پیش‌بینی شده بودند:
دیپلم، ترجیحاً فنی
کاردان فنی
کاردان ایمنی و رشته‌های مرتبط
کارشناسی فنی، مهندسی و برخی رشته‌های علوم پایه مانند فیزیک و شیمی
کارشناسی ایمنی و رشته‌های زیرمجموعه و مقاطع بالاتر
شرایط دقیق، از جمله میزان سابقه کار، دوره‌های آموزشی و نحوه حضور در کارگاه، بر اساس مدرک تحصیلی و تعداد کارکنان متفاوت بود.
چه دوره‌هایی برای مسئول ایمنی مورد توجه بود؟
در چارچوب آیین نامه، دوره‌های آموزشی و بازآموزی نیز مورد توجه قرار گرفته بود. از جمله:
دوره عمومی ایمنی
دوره شناسایی خطر و ارزیابی ریسک
دوره تخصصی ایمنی
جلسه توجیهی شرح وظایف مسئول ایمنی
دوره‌های بازآموزی مرتبط با ایمنی
همچنین در آیین‌نامه پیش‌بینی شده بود افرادی که گواهی قبولی آزمون‌های ادواری دوره عمومی ایمنی را ارائه می‌کردند، از ارائه گواهی دوره عمومی معاف شوند.
الزامات کلاه ایمنی در کارگاه
کلاه ایمنی یکی از تجهیزات مهم حفاظت فردی در محیط‌های کارگاهی و ساختمانی است و باید از نظر مشخصات فنی و شرایط استفاده مطابق استانداردها و الزامات مربوط انتخاب شود.
از جمله مواردی که در الزامات فنی کلاه‌های ایمنی مورد توجه قرار می‌گیرد، می‌توان به اندازه و فاصله‌های داخلی و خارجی پوسته و اجزای کلاه اشاره کرد. بر اساس مشخصات ذکرشده در متن مقررات مربوط:
- فاصله عمودی بیرونی نباید بیش از ۸۰ میلی‌متر باشد.
- فاصله عمودی داخلی نباید بیش از ۵۰ میلی‌متر باشد.
- فاصله آزاد عمودی داخلی نباید کمتر از ۲۵ میلی‌متر باشد.
- فاصله افقی در قسمت جلو و کناره‌های کلاه نباید کمتر از ۵ میلی‌متر باشد.
رعایت این الزامات در کنار انتخاب کلاه ایمنی استاندارد، استفاده صحیح و بازرسی منظم تجهیزات حفاظت فردی، نقش مهمی در کاهش خطرات ناشی از سقوط اجسام و آسیب‌های سر در محیط کار دارد.
آیا آیین‌نامه به‌کارگیری مسئول ایمنی ابطال شده است؟
درباره موضوع ابطال آیین‌نامه به‌کارگیری مسئول ایمنی باید میان متن اصلی آیین‌نامه، اصلاحیه‌ها، بخشنامه‌های بعدی و مقررات جایگزین تفاوت قائل شد. بنابراین نمی‌توان صرفاً بر اساس انتشار یک خبر یا بخشنامه قدیمی، نتیجه گرفت که تمام الزامات مربوط به مسئول ایمنی از بین رفته است.
برای اظهارنظر دقیق درباره اعتبار یا ابطال یک آیین‌نامه، باید آخرین مصوبات و ابلاغیه‌های مراجع قانونی ذی‌صلاح بررسی شود.
دامنه شمول آیین نامه
بر اساس ماده یک، کارفرما موظف بود با توجه به شرایط، نوع فعالیت و مخاطرات کارگاه، افراد تأییدصلاحیت‌شده را به عنوان مسئول یا مسئولان ایمنی به کار گیرد.
شرح وظایف مسئول ایمنی
شرح وظایف مسئول ایمنی یکی از مهم‌ترین بخشهای آیین نامه بود. مهم‌ترین وظایف پیش‌بینی‌شده عبارت بودند از:
۱. همکاری با بازرسان کار
مسئول ایمنی باید با بازرسان کار همکاری کرده و اطلاعات و مستندات مورد نیاز در حوزه ایمنی را در اختیار آنها قرار دهد.
۲. شناسایی خطرات
یکی از وظایف اصلی، شناسایی خطرات موجود در محیط کار و مستندسازی آنها بود.
۳. ارزیابی ریسک
مسئول ایمنی باید خطرات شناسایی‌شده را ارزیابی کرده و برای کنترل و کاهش ریسک‌ها برنامه‌ریزی کند.
۴. پیگیری اقدامات اصلاحی
پس از شناسایی شرایط ناایمن، اقدامات اصلاحی باید پیگیری شده و اجرای آنها مورد نظارت قرار گیرد.
۵. بازرسی مستمر از کارگاه
بازرسی منظم فرآیند انجام کار، شرایط محیط کار و نحوه فعالیت کارگران از دیگر وظایف مهم مسئول ایمنی بود. نتایج بازرسی نیز باید مستند و به مدیریت اعلام می‌شد.
۶. ثبت و بررسی حوادث
ثبت آمار حوادث ناشی از کار و بررسی علل وقوع آنها از وظایف مهم مسئول ایمنی محسوب می‌شد تا از تکرار حوادث مشابه جلوگیری شود.
۷. آموزش ایمنی کارکنان
مسئول ایمنی در زمینه نیازسنجی آموزشی، آموزش کارکنان و ارتقای فرهنگ ایمنی در کارگاه نقش داشت.
۸. نظارت بر تجهیزات حفاظت فردی
بررسی نیاز کارگران به وسایل حفاظت فردی، نظارت بر تهیه و استفاده صحیح از آنها و بررسی تجهیزات معیوب از دیگر وظایف مطرح‌شده بود.
۹. نظارت بر نظم و شرایط ایمن کارگاه
نحوه استقرار ماشین‌آلات، ابزارها، مواد اولیه و محصولات باید به شکلی باشد که خطرات غیرضروری برای کارکنان ایجاد نکند.
مطلب مرتبط: چک لیست نظارت ماشین آلات
۱۰. تهیه دستورالعمل‌های ایمنی
تدوین دستورالعمل‌های ایمنی برای دستگاه‌ها، تجهیزات و فرآیندهای کاری و نظارت بر اجرای آنها نیز در شرح وظایف مسئول ایمنی قرار داشت.
۱۱. آمادگی در شرایط اضطراری
مسئول ایمنی باید در تدوین برنامه‌های آمادگی و واکنش در شرایط اضطراری و برگزاری مانورهای مربوط به مدیریت بحران همکاری می‌کرد.
۱۲. نظارت بر پیمانکاران
در کارگاه‌هایی که پیمانکار فعالیت می‌کند، موضوع رعایت قوانین و مقررات ایمنی توسط پیمانکاران نیز باید مورد توجه قرار گیرد و مسئول ایمنی در این زمینه با کارفرما همکاری کند.
اگر مسئول ایمنی از کارگاه خارج شود چه میشود؟
در متن آیین‌نامه مقرر شده بود که در صورت قطع رابطه کاری مسئول ایمنی، کارفرما موضوع را به اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی محل اعلام کرده و برای جایگزینی فرد واجد شرایط اقدام کند؛ به نحوی که کارگاه بدون مسئول ایمنی باقی نماند.
اعتبار تأییدیه صلاحیت مسئول ایمنی
در منابع منتشرشده از متن آیین‌نامه، برای تأییدیه صلاحیت مسئول ایمنی مدت اعتبار دو سال ذکر شده و تمدید آن نیز منوط به بررسی مستندات مرتبط با وظایف، آموزش‌ها و شرایط کارگاه عنوان شده بود.
مطلب مرتبط: آیین نامه ایمنی امور پیمانکاری
نکات مهم درباره مسئول ایمنی کارگاه
اگر بخواهیم مهم‌ترین نکات را به صورت خلاصه بیان کنیم:
مسئول ایمنی برای پیشگیری از حوادث و کنترل خطرات محیط کار تعریف شده بود.
شرایط مسئول ایمنی بر اساس تحصیلات، آموزش و سابقه کاری تعیین می‌شد.
تعداد کارکنان، وسعت کارگاه، نوع فعالیت و میزان خطرات در نحوه به‌کارگیری مسئول ایمنی مؤثر بود.
وظایف مسئول ایمنی شامل شناسایی خطر، ارزیابی ریسک، بازرسی، آموزش و پیگیری اقدامات اصلاحی بود.
مسئول ایمنی وظیفه ثبت و بررسی حوادث و پیگیری اقدامات پیشگیرانه را داشت.
مسئول ایمنی باید بر استفاده صحیح از وسایل حفاظت فردی نظارت می‌کرد.
مسئول ایمنی با بازرسان کار همکاری می‌کرد.
به‌کارگیری مسئول ایمنی، مسئولیت قانونی کارفرما را از بین نمی‌برد.
در صورت قطع همکاری مسئول ایمنی، برای جایگزینی فرد واجد شرایط اقدام می‌شد.
آیین‌نامه مصوب سال ۱۳۹۴ در سال ۱۳۹۸ توسط هیأت عمومی دیوان عدالت اداری ابطال شده است.
جمع‌بندی
آیین‌نامه به‌کارگیری مسئول ایمنی در کارگاه‌ها یکی از مقررات مهم سابق در حوزه سامان‌دهی مسئولان ایمنی کارگاه‌ها بود که برای موضوعاتی مانند شرایط احراز صلاحیت، شرح وظایف، آموزش، گزارش‌دهی و نحوه حضور مسئول ایمنی چارچوب مشخصی ارائه می‌کرد. با این حال، از آنجا که این آیین‌نامه در سال ۱۳۹۸ ابطال شده است، برای تصمیم‌گیری یا استناد حقوقی در شرایط فعلی باید مقررات و دستورالعمل‌های معتبر و جایگزین را نیز بررسی کرد.
نامه اصلاحیه نامه شماره ۴۲۰/۱۰۲۲۱۴ مورخ ۲۶/۰۶/۱۴۰۴ مبحث دوازدهم
بر اساس اصلاحیه صادرشده از سوی دفتر مقررات ملی و کنترل ساختمان وزارت راه و شهرسازی، در خصوص رفع ابهام از تعریف شخص دارای صلاحیت ایمنی، بهداشت کار و حفاظت محیط زیست، نحوه معرفی فرد واجد صلاحیت در کارگاه‌های ساختمانی با زیربناهای مختلف مشخص شده است.
این اصلاحیه در تاریخ ۱۳ مهر ۱۴۰۴ با شماره ۱۱۴۵۳۲/۴۲۰ خطاب به مدیران کل راه و شهرسازی استان‌ها صادر شده و در ادامه نامه شماره ۱۰۲۲۱۴/۴۲۰ مورخ ۲۶ شهریور ۱۴۰۴ درباره مبحث دوازدهم مقررات ملی ساختمان قرار دارد.
مطلب مرتبط: چک لیست نظارت ماشین آلات
ساده ترین ضوابط ایمنی در کارهای ساختمانی
ایمنی در کارگاه‌ها امری بسیار حیاتی است و برای جلوگیری از تصادفات و حوادث کارگاهی، باید اصول ایمنی را رعایت کرد. چک لیست زیر شامل برخی اصول ایمنی کارگاهی است که باید در نظر گرفته شوند:
- اطلاع رسانی به نیروهای انسانی، مهندسین و کارگران در مورد مخاطرات مرتبط با کارگاه و راه‌های ایمنی.
- آموزش کارگران در مورد استفاده از تجهیزات و ابزارهای کارگاه.
- استفاده از لباس‌ها و تجهیزات محافظتی مانند کاپ، دستکش، عینک ایمنی و کفش‌های مخصوص کارگاه.
- استفاده از ماسک‌های تنفسی در صورت نیاز.
- ارزیابی و کنترل مخاطرات احتمالی مانند آتش‌سوزی، انفجار و سقوط اجسام.
- استفاده از سیستم‌های اعلام حریق و اطفاء حریق. ( باید طبق مبحث سوم مقررات ملی ساختمان پیش رفت).
- بررسی دوری و تعمیرات دوره‌ای تجهیزات و ابزارهای کارگاه.
- تست و تاییدیه تجهیزات برای اطمینان از کارکرد صحیح آنها.
- ذخیره و دفع مواد خطرناک به صورت ایمن و با رعایت مقررات.
- ایجاد نقشه‌های ایمنی و علامت‌گذاری مواد خطرناک.
- ایجاد مسیرها و علائم مشخص برای جلوگیری از تصادفات.
- استفاده از تجهیزات ایمنی مانند کیسه‌های نجات و انسیه‌ها در کارهای از ارتفاع.
- اطمینان از تعمیر و نگهداری صحیح تجهیزات برقی.
- محدود کردن دسترسی به مناطق خطرناک برقی.
- تعویض و تعمیر کفپوش‌ها و پله‌ها با خطر احتمالی سقوط.
این چک‌لیست تنها یک شروع است و ممکن است به تناسب نیازهای خاص هر کارگاه تنظیم و تکمیل شود. ایمنی در کارگاه‌ها باید از اهمیت بالایی برخوردار باشد تا حوادث و تصادفات جلوگیری شوند و کارکنان در امان باشند
خبر خوب! برای خرید کتاب مبحث 12 (ایمنی، بهداشت کار و حفاظت در حین اجرا کار) با قیمت مناسب، به سایت ازبیلت بوک رجوع کنید.
شرایط معرفی شخص دارای صلاحیت ایمنی در کارگاه
مطابق اصلاح انجام‌شده و با توجه به بند ۱۲-۱-۵-۶ مبحث دوازدهم مقررات ملی ساختمان، شرایط معرفی شخص دارای صلاحیت ایمنی به شرح زیر است:
کارگاه‌های ساختمانی با زیربنای بیشتر از ۲۰۰۰ مترمربع
در کارگاه‌های ساختمانی که زیربنای آنها بیش از ۲۰۰۰ مترمربع است، حتی اگر سازنده ذی‌صلاح (مجری) خود دارای صلاحیت ایمنی، بهداشت کار و حفاظت محیط زیست باشد، باید فرد دیگری دارای همین صلاحیت را به ناظر و صاحب‌کار معرفی کند.
بنابراین در این دسته از پروژه‌ها، داشتن صلاحیت ایمنی توسط مجری به‌تنهایی کافی نیست و لازم است شخص دیگری که واجد صلاحیت‌های مذکور است، به عنوان فرد مسئول در حوزه ایمنی معرفی شود.
مطلب مرتبط: معرفی انواع تجهیزات ایمنی در هر محیط کاری
کارگاه‌های ساختمانی با زیربنای کمتر از ۲۰۰۰ مترمربع
در کارگاه‌هایی که زیربنای آنها کمتر از ۲۰۰۰ مترمربع است، چنانچه سازنده ذی‌صلاح (مجری) دارای صلاحیت ایمنی، بهداشت کار و حفاظت محیط زیست باشد، می‌تواند شخصاً وظایف سرپرست ایمنی را بر عهده بگیرد. سرپرست کارگاه های ساختمانی وظیفه دارد که با توجه به مواد و ابزارهای مورد استفاده در طول پروژه باید محلی را به عنوان انبار نگهداری انتخاب کرد.
همچنین مجری می‌تواند به جای پذیرش این وظایف، شخص دیگری را که دارای همان صلاحیت است به عنوان سرپرست ایمنی معرفی کند.
بنابراین تفاوت اصلی در پروژههای کمتر و بیشتر از ۲۰۰۰ مترمربع این است که در پروژههای بزرگ‌تر، حتی داشتن صلاحیت ایمنی توسط مجری مانع از الزام به معرفی فرد دیگری دارای صلاحیت نمی‌شود؛ اما در پروژههای کوچک‌تر، مجری واجد صلاحیت می‌تواند خودش وظایف سرپرست ایمنی را بر عهده بگیرد یا فرد واجد صلاحیت دیگری را معرفی کند.
نکات مهم در تهیه چک لیست ایمنی کارگاه های ساختمانی
عموما پروژههای عمرانی شامل پروسه طولانی بوده و در بخشهای مختلفی تکمیل میشود. یک چک لیست ایمنی کارگاه جامع باید دارای موارد زیر باشد.
- چک لیست ایمنی عمومی
- چک لیست ایمنی در انتقالات و جابهجایی
- چک لیست ایمنی تاسیسات الکتریکی
- چک لیست لوازم حفاظت انفرادی
- چک لیست ایمنی ابزار و تعمیرات آن
- چک لیست ایمنی انبارها و تجهیزات موجود در آن
- چک لیست ایمنی ماشین آلات و ابزارهای برقی
- چک لیست ایمنی نظافت و بهداشت
- چک لیست ایمنی اطفاء حریق
- چک لیست آیین نامه حفر چاه
- نکات ایمنی در داربست بندی
جمع بندی در مورد آیین نامه و دستورالعمل ایمنی کارگاه های ساختمانی
همه مشاغل خطرات و سختی‌های خاص خود را دارد. متاسفانه آمارها نشان میدهد که قسمت عظیمی از حوادث در بخش پروژههای ساختمانی رخ میدهد. در این مقاله، چک لیست اصول ایمنی در کارگاه ها و آیین نامه مسئول ایمنی در کارگاه های ساختمانی را برای شما تهیه کردیم که خواندید.