تخریب سازه یکی از پرریسک‌ترین و تخصصی‌ترین مراحل چرخه ساخت‌وساز است. این فرایند صرفاً برچیدن فیزیکی اجزا نیست، بلکه شامل مدیریت ریسک، حفظ ایمنی معابر و ساختمان‌های مجاور، رعایت مسئولیت‌های حقوقی و بازیافت مصالح است. مطابق مبحث دوازدهم مقررات ملی ساختمان و آیین‌نامه‌های حفاظت کار، مراحل اجرایی به شرح زیر دسته‌بندی می‌شوند:
۱. بررسی وضعیت سازه، ارزیابی حقوقی و اخذ مجوزها
- اقدامات اجرایی و چک‌لیست کارگاهی:
- اخذ پروانه تخریب و نوسازی یا مجوز تخریب از شهرداری منطقه و ثبت شروع به کار توسط ناظر هماهنگ‌کننده.
- بررسی مدارک مالکیتی، صورت‌مجلس تفکیکی و بررسی وجود معارض حقوقی یا تأسیساتی.
- تهیه نقشه‌های چون‌ساخت (As-Built) یا شناسایی میدانی سیستم باربر (اسکلت فلزی با اتصالات گیردار/مفصلی، بتنی دال و تیر، بتنی وافل، بنایی، طاق ضربی یا پیش‌ساخته).
- بررسی وضعیت فرسودگی، تغییرشکل‌ها، ترک‌های برشی یا نشست‌های قبلی در تیرها، ستون‌ها و فونداسیون.
- تهیه و ابلاغ «طرح و برنامه توالی تخریب» (Demolition Plan) توسط مجری ذی‌صلاح پیش از هرگونه اقدام کارگاهی.
۲. پایش همجواری‌ها، تهیه برنامه تخریب و بیمه پروژه
- اقدامات اجرایی و چک‌لیست کارگاهی:
- نقشه‌برداری و عکس‌برداری کامل از وضعیت دیوارهای مشترک، جان‌پناه‌ها، زیرزمین‌ها و چاه‌های مجاور و تنظیم صورت‌جلسه وضعیت موجود با امضای مالکان املاک همجوار یا تأمین دلیل از شورای حل اختلاف.
- نصب پایشگرها (Crack Gauge / کرک‌گیج یا گچ‌انداز) روی ترک‌های موجود ساختمان‌های مجاور جهت کنترل تغییرات حین کار.
- تهیه بیمه‌نامه جامع مسئولیت مدنی کارفرما در قبال کارکنان و اشخاص ثالث (با کلوزهای ویژه تخریب، دیوارهای مشترک، ریزش املاک مجاور و ماشین‌آلات).
- تعیین حریم خطر معبر عمومی و هماهنگی با راهور در صورت لزوم انسداد موقت پیاده‌رو یا سواره‌رو.
۳. قطع قطعی و ایمن انشعابات و ساماندهی تأسیسات زیربنایی
- اقدامات اجرایی و چک‌لیست کارگاهی:
- مکاتبه رسمی با ادارات گاز، برق، آب و فاضلاب و مخابرات جهت برچیدن کنتورها و قطع فیزیکی از انشعاب اصلی خیابان (نه صرفاً بستن شیر فلکه یا کلید مینیاتوری).
- تست نهایی خطوط با دتکتور گاز و تستر ولتاژ فازمتر جهت اطمینان از تخلیه خطوط لوله و عدم وجود کابل‌های برق ناشناخته یا تغذیه‌شونده از ملک مجاور.
- اجرای تأسیسات برق موقت کارگاهی مطابق مبحث ۱۳ مقررات ملی (شامل تابلو برق کارگاهی مجهز به کلید محافظ جان RCD، اتصال به زمین/ارت و فیوزهای متناسب).
- تخلیه چاه‌های فاضلاب و سپتیک‌های قدیمی و پر کردن یا تثبیت آن‌ها برای جلوگیری از خفگی کارگران با گازهای متان و H₂S یا واژگونی ماشین‌آلات.
۴. ایمن‌سازی پیرامونی، راه‌اندازی شیلد حفاظتی و تجهیز کارگاه
- اقدامات اجرایی و چک‌لیست کارگاهی:
- نصب حصار کارگاهی موقت (حداقل ارتفاع ۲ متر) و احداث سرپوش حفاظتی پیاده‌رو (راهروی سرپوشیده موقت) مطابق بندهای ۱۲-۵ مبحث ۱۲ با زاویه شیب مناسب و استحکام کافی در برابر ریزش اشیاء.
- نصب توری‌های نجات (Safety Nets) و گونی‌پیچی داربست در نماهای مشرف به معابر عمومی جهت مهار ترکش مصالح و گردوغبار.
- مسدودسازی تمامی بازشوها، چاهک آسانسور، پرتگاه‌ها و داکت‌ها با نرده‌های حفاظتی دوخطه و پاخور (Toe Board).
- تجهیز کارگاه به وسایل اطفای حریق، جعبه کمک‌های اولیه و الزام تمامی نیروها به استفاده از PPE (کلاه ایمنی، کفش ضدضربه و ضدپنچری، عینک، ماسک تنفسی FFP2/FFP3 و هارنس در ارتفاع).
۵. دمونتاژ الحاقات، تخلیه شیشه‌ها و بازیافت مصالح غیرسازه‌ای
- اقدامات اجرایی و چک‌لیست کارگاهی:
- باز کردن شیشه‌ها پیش از هرگونه ضربه به چهارچوب‌ها یا دیوارهای پیرامونی، برچیدن درها، پنجره‌ها و شیرآلات.
- جداسازی لایه‌های سقف کاذب، تأسیسات مکانیکی و الکتریکی، کابل‌ها، لوله‌های شوفاژ و پکیج جهت سبک‌سازی سازه و آزادسازی معابر خروج.
- شناسایی و جداسازی اصولی مصالح آزبستی، پشم‌شیشه و مواد شیمیایی خطرناک در محیط بسته بدون خرد کردن آن‌ها و طبق دستورالعمل مواد خطرناک.
- دمونتاژ پله‌های فرار یا نرده‌ها تنها در صورتی که مسیر ایمن دیگری برای تردد کارگران جایگزین شده باشد.
۶. شمع‌بندی، مهار موقت و پایدارسازی اجزای مستعد ریزش
- اقدامات اجرایی و چک‌لیست کارگاهی:
- بررسی دقیق ماده ۱۹۲ آیین‌نامه حفاظت کارگاه‌ها؛ در صورتی که دیوارهای حمال یا تیغه‌ها بار سقف را تحمل می‌کنند، پیش از برچیدن باید زیر تیرها یا دال‌ها شمع‌بندی (Shoring) فلزی با کفشک مهارکننده نصب شود.
- اجرای پشت‌بند و مهار موقت (Raking Shores) برای دیوارهای مشترک لاغر یا فرسوده مجاور تا در صورت حذف سازه موجود دچار کمانش نشوند.
- مهار جان‌پناه‌ها و طره‌ها (کنسول‌ها) به سمت داخل ساختمان قبل از تخریب بالکن‌ها و لبه‌های دال.
۷. عملیات تخریب سازه‌ای (توالی بالا به پایین و حذف بارهای ثقلی)
- اقدامات اجرایی و چک‌لیست کارگاهی:
- رعایت اصل تخریب معکوس ساخت (Reverse Construction) از بالاترین تراز سقف به پایین‌ترین تراز؛ هیچ عنصری در تراز زیرین نباید پیش از برداشتن بار بالای خود تخریب شود.
- در سازه‌های طاق ضربی: باز کردن دهانه به دهانه، مهار میل‌مهارها (تیرآهن‌کش‌ها)، جمع‌آوری آجرها از روی الوار زیرپایی استاندارد بدون ایستادن مستقیم روی قوس آجر.
- در سازه‌های بتنی: آزادسازی دال با کرگیری و برش، سپس تخریب دال، شکستن تیرها با پیکور و چکش هیدرولیکی، و در انتها برش آرماتورها و تخریب ستون‌ها. جلوگیری مطلق از قطع ستون‌ها زیر بار سقف.
- در سازه‌های فولادی: برچیدن سقف‌ها، مهار موقت ستون‌ها با سیم بکسل و مهارکش (Guy Wires)، مهار تیر با جرثقیل و سپس برش حرارتی اتصالات (هوا برش).
- ممنوعیت ایجاد بار ضربه‌ای ناشی از سقوط قطعات سنگین روی دال‌های زیرین که می‌تواند شکست تصاعدی (Progressive Collapse) ایجاد کند.
۸. مدیریت آوار، هدایت نخاله و کنترل گردوغبار
- اقدامات اجرایی و چک‌لیست کارگاهی:
- ممنوعیت انباشت نخاله بیش از ظرفیت باربری زنده سقف‌ها در ترازهای میانی (تخلیه مداوم مصالح).
- ممنوعیت مطلق پرتاب آزاد مصالح به حیاط یا معبر؛ استفاده از شوتینگ نخاله (Chute) شیب‌دار با انتهای بسته یا پاکت‌های حمل مصالح توسط تاورکرین/جرثقیل.
- مه‌پاشی و آب‌پاشی پیوسته (Water Spraying) در گلوگاه‌های خردایش بتن و آواربرداری جهت کنترل سیلیکوزیس و ریزگردها برای مجاورین.
- بارگیری نخاله‌ها توسط بیل مکانیکی/بابکت و حمل توسط کامیون‌های دارای بارنامه و چادر برزنتی به سایت‌های رسمی بازیافت نخاله شهرداری.
۹. تسطیح، پاک‌سازی نهایی و آماده‌سازی جبهه خاکبرداری/پایدارسازی
- اقدامات اجرایی و چک‌لیست کارگاهی:
- برچیدن کامل فونداسیون‌های قدیمی، شناژها و چاه‌های کور در صورت تداخل با گودبرداری جدید.
- برش میلگردهای بیرون‌زده از بتن در کف و دیواره‌ها جهت جلوگیری از حوادث سقوط و جراحت.
- شناسایی دقیق رقوم چاه‌های فاضلاب و لوله‌های شهری مجاور در لبه گود.
- اجرای سریع سازه نگهبان اولیه، مهار متقابل یا میخ‌کوبی (نیلینگ/انکراژ) در صورت اختلاف رقوم با ملک مجاور پیش از شروع بارندگی و هوازدگی جداره‌ها.
نکات کلیدی ایمنی و انتظامی (مسئولیت‌های حقوقی)
- مسئولیت کیفری و مدنی: حوادث تخریب مشمول مسئولیت مشترک کارفرما، مجری و ناظر است؛ هرگونه انحراف از روش مصوب تخریب باید کتباً صورت‌جلسه و گزارش شود.
- پایش مداوم جوی: انجام عملیات تخریب روی سازه‌های سبک یا اسکلت‌های معلق در بادهای شدید (بیش از ۴۰ کیلومتر در ساعت) و یخبندان اکیداً ممنوع است.
- تخلیه نفرات: هنگام هل دادن دیوارها، کشیدن سازه با کابل یا کار با چکش هیدرولیکی، شعاعی معادل ۱.۵ برابر ارتفاع دیوار باید منطقه قرمز اعلام و از نفرات تخلیه شود.
معرفی منابع، کتاب‌ها، آیین‌نامه‌ها و استانداردهای تخصصی تخریب
برای مطالعه مهندسی، شرکت در آزمون‌های نظام مهندسی (نظارت و اجرا) و اجرای حرفه‌ای در کارگاه، مراجع زیر استانداردترین منابع هستند:
۱. آیین‌نامه‌ها و قوانین ملی (الزامی در ایران)
- مبحث دوازدهم مقررات ملی ساختمان (ایمنی و حفاظت کار در حین اجرا):
- بخش ۱۲-۸ مستقیماً به ضوابط، محدودیت‌ها و روش‌های مجاز تخریب انواع سقف‌ها، دیوارها، طاق‌ها و سازه‌های فلزی/بتنی اختصاص دارد.
- آیین‌نامه حفاظتی کارگاه‌های ساختمانی (وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی):
- مواد ۱۹۱ تا ۲۱۶ منحصراً در خصوص تکالیف قانونی تخریب، مهار سازه، انتقال مصالح و حفاظت از کارگران است.
- دستورالعمل اجرایی گودبرداری و تخریب ساختمان (ابلاغیه وزارت راه و شهرسازی):
- شرح دقیق مسئولیت‌های سازنده، مهندس ناظر، طراح سازه نگهبان و شهرداری‌ها.
- مبحث هفتم مقررات ملی ساختمان (ژئوتکنیک و مهندسی پی):
- ضوابط پایش پی‌های مجاور و آماده‌سازی بستر پس از حذف فونداسیون قدیمی.
۲. کتاب‌های مرجع فارسی (کاربردی و دانشگاهی)
- کتاب «تخریب ساختمان‌ها و سازه‌ها؛ اصول، روش‌ها و ایمنی» — تألیف مهندس احمدرضا جعفری / انتشارات نوآور
- تمرکز بر اصول گام‌به‌گام تخریب مکانیکی، دستی و ارزیابی سازه‌های مجاور، بسیار مناسب برای آزمون‌های ورود به حرفه مهندسی.
- کتاب «اصول، روش‌ها و نکات ایمنی در تخریب ساختمان‌ها» — تألیف مهندس مسعود فریدزادگان و مهندس بهروز بهرامی / انتشارات فدک ایساتیس
- شامل بررسی دیتیل‌های شمع‌بندی زیر سقف، روش تخریب سقف‌های طاق ضربی، وافل و بتنی با تصاویر کارگاهی.
- کتاب «ایمنی در کارگاه‌های ساختمانی» — تألیف مهندس شاپور طاحونی
- تشریح دقیق مباحث ایمنی، سیستم‌های مهار و تحلیل حوادث واقعی ساختمانی در پروژه‌های شهری.
- راهنمای تصویری مبحث دوازدهم مقررات ملی ساختمان — دفتر مقررات ملی و کنترل ساختمان
- بررسی ابعاد استاندارد سرپوش‌های معابر، شوتینگ‌ها، داربست‌بندی و الزامات حقوقی ناظران.
۳. استانداردها و راهنماهای بین‌المللی (جهت پروژه‌های ویژه و مهندسی پیشرفته)
- BS 6187: Code of practice for full and partial demolition (استاندارد بریتانیا):
- جامع‌ترین هندبوک دنیا برای تدوین طرح تخریب (Method Statement)، پایش ارتعاشات و مدیریت خطرات سازه‌های بلندمرتبه و پل‌ها.
- OSHA 29 CFR 1926 Subpart T (Demolition):
- استاندارد اداره ایمنی و بهداشت شغلی آمریکا درباره الزامات آماده‌سازی پیش از تخریب، دیوارهای باربر و تست‌های تنفسی مواد خطرناک.
- AS 2601: The demolition of structures (استاندارد استرالیا):
- استاندارد فوق‌العاده کاربردی برای تخریب‌های مکانیکی و انتخاب ماشین‌آلات مناسب برای تخریب شهری.
سن ساختمان برای تخریب
سن ساختمان برای تخریب از نظر دولت حداقل ۴۰ سال است. در واقع ساختمانی که بیشتر از ۴۰ سال عمر داشته به عنوان بافت فرسوده شناخته شده و مالک به راحتی می‌تواند مجوز آن را از سازمان شهرداری دریافت کند. اگر مالک ساختمان چند نفر است، باید تمامی افراد رضایت خود را برای تخریب ساختمان اعلام کنند. مخصوصاً اگر سن ساختمان کمتر از ۴۰ سال باشد. در صورت رضایت نداشتن حتی یکی از مالکین امکان تخریب ساختمان برای آپارتمان‌های کمتر از ۴۰ سال وجود نخواهد داشت. اگر می‌خواهید عمر ساختمانتان بیشتر شود، مقاله چگونه طول عمر مفید ساختمان را افزایش دهیم را بخوانید.
هزینه تخریب ساختمان کلنگی
هزینه تخریب ساختمان کلنگی بر اساس مساحت و نوع تخریب تعیین می‌شود. برخی از شرکت‌ها تخریب را به صورت دستی انجام داده و مصالح ساختمان را به عنوان کارمزد در نظر می‌گیرند. مصالح ساختمان شامل آجر، سیم‌های برق، تیرآهن، چارچوب پنجره و در، انواع فلزات و لوله‌های پلی اتیلن است. ولی برای تخریب یکباره ساختمان چون مصالح قابل استفاده نیست و نهایتاً بتوان تیرآهن و سیم‌های برق آن را جداسازی کرد، بنابراین شرکت‌ها هزینه‌ای برای دستمزد در نظر می‌گیرند. به طور میانگین قیمت هر متر تخریب ساختمان در سال ۱۴۰۲ برابر با ۱۰۰ الی ۳۰۰ هزار تومان بوده و در سال جاری تغییر چندانی نکرده است.
مدت زمان تخریب ساختمان
مدت زمان تخریب ساختمان به روش آن و بزرگی ساختمان وابسته است. اگر مالک می‌خواهد از مصالح ساختمان بار دیگر استفاده کند باید تخریب را به صورت دستی انجام داده و مدت زمان بیشتری برای آن لازم است. ولی در تخریب‌های یکباره چون نمی‌توان مصالح آن را استفاده کرد در کمترین زمان ساختمان تخریب می‌شود. به طور کل یک روز برای ساختمان‌های کوچک و حداکثر یک ماه برای پروژه‌های بزرگ زمان لازم است.